Η σπείρα της σιωπής
ΕΛΛΑΔΑΚΟΙΝΩΝΙΑ 26 Οκτωβρίου 2026 fonisalaminas
Κώστας Πουλακίδας
Όταν το Like γίνεται πράξη θάρρους: Η ψυχολογία της σιωπής απέναντι στην εξουσία
Πόσες φορές scrollάρατε σήμερα στην αρχική σας σελίδα, σταματήσατε σε μια ανάρτηση, συμφωνήσατε απόλυτα με το περιεχομέννό της, αλλά τη στιγμή που το δάχτυλό σας πλησίασε το κουμπί του «Like», παγώσατε;
Αυτή η ανεπαίσθητη, σχεδόν ασυνείδητη οπισθοχώρηση είναι μια από τις πιο κοινές ψηφιακές συμπεριφορές της εποχής μας. Σε ένα διαδίκτυο που σχεδιάστηκε για να μας ενώνει και να ενθαρρύνει τον διάλογο, παρατηρείται ένα εντυπωσιακό παράδοξο: οι χρήστες γίνονται όλο και πιο «βωβοί». Στην επιστήμη των δεδομένων, το φαινόμενο αυτό περιγράφεται από τον Κανόνα του 1-9-90. Σύμφωνα με αυτόν, το 90% των χρηστών μιας πλατφόρμας είναι απλοί «παρατηρητές» (lurkers) που καταναλώνουν περιεχόμενο χωρίς ποτέ να αλληλεπιδρούν, το 9% συνεισφέρει σπάνια, και μόλις το 1% δημιουργεί ενεργά τον ψηφιακό θόρυβο που όλοι ακούμε.
Γιατί όμως επιλέγουμε την ψηφιακή απομόνωση; Η απάντηση δεν κρύβεται στην τεμπελιά, αλλά σε βαθιούς ψυχολογικούς μηχανισμούς.
Το «Φαινόμενο του Θεατή» στην οθόνη μας
Στην κοινωνική ψυχολογία, το Φαινόμενο του Θεατή (Bystander Effect) εξηγεί γιατί σε ένα επείγον περιστατικό στον δρόμο, όσο μεγαλύτερο είναι το πλήθος, τόσο λιγότερες πιθανότητες υπάρχουν να βοηθήσει κάποιος. Η ευθύνη διαχέεται στη μάζα.
Στον ψηφιακό κόσμο συμβαίνει κάτι αντίστοιχο. Όταν βλέπουμε μια ανάρτηση με εκατοντάδες likes ή ήδη διαμορφωμένες θύελλες σχολίων, ο εγκέφαλός μας επεξεργάζεται την πληροφορία μέσω της διάχυσης της ευθύνης. «Γιατί να αντιδράσω εγώ; Το έχουν κάνει ήδη άλλοι» ή «Ποια αξία έχει το δικό μου σχόλιο ανάμεσα σε τόσα;», σκεφτόμαστε. Αυτή η αίσθηση ότι η μονάδα χάνεται μέσα στο ψηφιακό πλήθος μειώνει το κίνητρο για οποιαδήποτε αλληλεπίδραση, μετατρέποντάς μας από ενεργούς πολίτες του διαδικτύου σε παθητικούς θεατές.
Η «Σπείρα της Σιωπής» και ο φόβος της ψηφιακής απομόνωσης
Η δεύτερη αιτία που μας κρατάει πίσω από το Like ή ένα αρνητικό σχόλιο είναι ο φόβος της κοινωνικής απόρριψης. Το φαινόμενο αυτό δεν είναι νέο· περιγράφηκε για πρώτη φορά το 1974 από τη Γερμανίδα πολιτική επιστήμονα και κοινωνιολόγο Elisabeth Noelle-Neumann μέσω της περίφημης θεωρίας της «Σπείρας της Σιωπής» (Spiral of Silence).
Η Noelle-Neumann υποστήριξε ότι οι άνθρωποι διαθέτουν μια «στατιστική αίσθηση» –ένα εσωτερικό ραντάρ– με το οποίο ανιχνεύουν ποιες απόψεις είναι δημοφιλείς στο περιβάλλον τους και ποιες όχι. Επειδή ο φόβος της απομόνωσης και του κοινωνικού αποκλεισμού είναι έμφυτος, όταν ένα άτομο αντιληφθεί ότι η γνώμη του μειοψηφεί, επιλέγει να σιωπήσει. Όσο περισσότεροι σιωπούν, τόσο πιο κυρίαρχη φαίνεται η αντίθετη άποψη, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο – μια σπείρα.
Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η θεωρία αυτή έχει βρει το απόλυτο πεδίο εφαρμογής της. Με την άνοδο του «cancel culture» και των ψηφιακών «λιντσαρισμάτων», οι χρήστες αποφεύγουν να κάνουν like ή να σχολιάσουν οτιδήποτε μπορεί να θεωρηθεί έστω και ελάχιστα αμφιλεγόμενο. Ο φόβος ότι μια ψηφιακή αντίδραση μπορεί να τους στοχοποιήσει ή να παρερμηνευτεί από τον περίγυρό τους, τους οδηγεί στην ασφάλεια της σιωπής.
Erving Goffman: Το διαδίκτυο ως μια μόνιμη θεατρική σκηνή
Γιατί όμως μας προκαλεί τόσο άγχος ένα απλό σχόλιο; Την απάντηση μας τη δίνει ο κορυφαίος Καναδός κοινωνιολόγος Erving Goffman. Στο εμβληματικό του βιβλίο «Η παρουσίαση του εαυτού στην καθημερινή ζωή» (1959), ο Goffman ανέπτυξε τη Δραματουργική Θεωρία της κοινωνικής αλληλεπίδρασης.
Ο Goffman παρομοίασε την κοινωνική ζωή με το θέατρο. Υποστήριξε ότι οι άνθρωποι είμαστε «ηθοποιοί» που ανεβαίνουμε σε μια σκηνή (front stage) και προσπαθούμε να διαχειριστούμε τις εντυπώσεις που δίνουμε στο κοινό μας (Impression Management), ενώ κρατάμε τον πραγματικό μας εαυτό στα παρασκήνια (back stage).
Σήμερα, οι πλατφόρμες όπως το Instagram ή το Facebook έχουν μετατραπεί σε μια τεράστια, μόνιμη «σκηνή». Κάθε φορά που κάνουμε ένα like ή γράφουμε ένα σχόλιο, αφήνουμε ένα ψηφιακό αποτύπωμα που ορίζει δημόσια την ταυτότητά μας. Ξέρουμε ότι η αντίδρασή μας θα καταγραφεί και θα αξιολογηθεί από φίλους, συγγενείς ή ακόμα και μελλοντικούς εργοδότες. Αυτή η διαρκής έκθεση καταργεί τα «παρασκήνια» του Goffman. Ο χρήστης νιώθει ότι βρίσκεται υπό το άγρυπνο βλέμμα ενός αόρατου κοινού, και η πιο ασφαλής άμυνα απέναντι σε αυτό το άγχος της αξιολόγησης είναι να παραμείνει απαρατήρητος.
Το «Like» ως Πράξη Ψηφιακής Δημοκρατίας
Σε τοπικό επίπεδο, το φαινόμενο της ψηφιακής σιωπής αποκτά ακόμα πιο βαθιές ρίζες. Όταν ένα άτομο ασκεί κριτική στα κακώς κείμενα μιας δημοτικής αρχής, η σιωπή των αναγνωστών δεν σημαίνει αδιαφορία. Αντίθετα, οι μετρήσεις επισκεψιμότητας δείχνουν ότι τα κείμενα και σχόλια διαβάζονται «φανατικά». Όμως, το κουμπί της αλληλεπίδρασης παραμένει ανέγγιχτο. Σε μια κλειστή κοινωνία, ο φόβος ότι ένα Like ή ένα σχόλιο θα καταγραφεί από το «άγρυπνο βλέμμα» της εκάστοτε τοπικής εξουσίας –με ό,τι αυτό μπορεί να συνεπάγεται για την καθημερινότητα ή τις σχέσεις ενός δημότη– μετατρέπει τα social media σε ένα ψηφιακό «Μεγάλο Αδελφό».
Η σιωπή αυτή, όμως, είναι η μεγαλύτερη νίκη της όποιας αυταρχικής ή συγκεντρωτικής νοοτροπίας. Όταν φοβόμαστε να πατήσουμε μια απλή επιδοκιμασία σε μια αλήθεια που μας αφορά, παραχωρούμε το δικαίωμα στους λίγους να ορίζουν την πραγματικότητα των πολλών.
Το διαδίκτυο δημιουργήθηκε για να δώσει φωνή στους πολίτες, όχι για να τους επιβάλει μια νέα μορφή αυτολογοκρισίας. Το Like σε μια τεκμηριωμένη κριτική δεν είναι μια απλή διαδικτυακή κίνηση· είναι μια μικρή, καθημερινή πράξη ψηφιακής δημοκρατίας. Είναι η απόδειξη ότι η τοπική κοινωνία είναι ζωντανή, έχει κρίση και δεν εγκλωβίζεται σε σπείρες σιωπής ….
m.gatoss.gr
