“Δεν υπάρχει πιο ταπεινωτική αρχή για το τέλος μιας εξουσίας από τη στιγμή που γίνεται ανέκδοτο”

Όταν το γέλιο γίνεται πολιτικό γεγονός

Νικόλας ο Ψαράς
και για την αντιγραφή Νίκος Γιαννόπουλος

Υπάρχει μια λεπτή αλλά καθοριστική γραμμή που χωρίζει την πολιτική φθορά από την πολιτική απονομιμοποίηση. Τη στιγμή που η δημοτική αρχή έχει γίνει αντικείμενο συστηματικού χλευασμού, αυτή η γραμμή έχει ήδη αρχίσει να διαγράφεται. Το γέλιο δεν είναι απλώς μια εκτόνωση της κοινωνικής έντασης· είναι ένδειξη ότι η σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στους πολίτες και τους διοικούντες βρίσκεται σε σοβαρή κρίση.

Ο χλευασμός είναι πολιτική πράξη. Είναι η πιο απλή και ταυτόχρονα η πιο διαβρωτική μορφή αντίστασης. Δεν χρειάζεται οργάνωση, δεν χρειάζεται ιδεολογία, δεν χρειάζεται ηγεσία. Χρειάζεται μόνο μια κοινή αίσθηση ότι «δεν πάει άλλο». Και όταν αυτή η αίσθηση γίνει συλλογική, η εξουσία αρχίζει να απογυμνώνεται μπροστά στα μάτια όλων. Τότε ξεκινά ο πανικός. Αυτό δε τον πανικό της δημοτικής αρχής βλέπουμε. Οι διοικούντες μιλούν για «τοξικό κλίμα», για «λαϊκισμό», για «έλλειψη σεβασμού στους θεσμούς».

Στην πραγματικότητα, αυτό που φοβούνται δεν είναι η υποτιθέμενη αγένεια. Είναι η απώλεια ελέγχου. Γιατί μια κοινωνία που γελά δεν πειθαρχεί εύκολα. Και μια εξουσία που δεν μπορεί να επιβάλει ούτε τον σεβασμό, πολύ σύντομα δεν μπορεί να επιβάλει ούτε τις αποφάσεις της.

Στις δημοκρατίες, η σάτιρα αποτελεί πάντα αναπόσπαστο στοιχείο της δημόσιας ζωής. Όμως υπάρχει διαφορά ανάμεσα στη δημιουργική αμφισβήτηση και στη γενικευμένη γελοιοποίηση. Τοπικά ζούμε τη δεύτερη περίπτωση, καθώς η δημοτική διοίκηση έχει παύσει να εκλαμβάνεται ως φορέας σταθερότητας και έχει μετατραπεί σε σύμβολο αναποτελεσματικότητας και σοβαρής αποξένωσης από τη τοπική κοινωνία. Ο δε πολιτικός λόγος της έχει χάσει το βάρος του. Οι εξαγγελίες της, όταν δεν ακούγονται σαν φαύλες επαναλήψεις, μοιάζουν, ακόμα χειρότερα για αυτούς, σαν κακόγουστα ανέκδοτα. Έχουν μετατρέψει τη πολιτική σκηνή του τόπου μας, όσο και αν προσπαθεί η αντιπολίτευση για το αντίθετο, σε σκηνικό παρά σε πεδίο ουσιαστικών αποφάσεων.

Η πρακτική τους αυτή έχει συγκεκριμένες συνέπειες. Ο χλευασμός λειτουργεί ως επιταχυντής της αμφισβήτησης, διαμορφώνοντας ένα κλίμα όπου η πολιτική αντιπαράθεση γίνεται πιο οξεία και οι κοινωνικές προσδοκίες πιο απαιτητικές. Η εκλογική συμπεριφορά μεταβάλλεται, νέες δυνάμεις επιχειρούν να καλύψουν το κενό αξιοπιστίας και το τοπικό μας πολιτικό σύστημα δοκιμάζει τα όριά του. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η πίεση αυτή οδηγεί σε αναγκαίες μεταρρυθμίσεις και ανανέωση. Σε άλλες, πυροδοτεί κύκλους πόλωσης και αστάθειας. Αυτό μάλλον και δυστυχώς για το τόπο μας φαίνεται να επιδιώκει η δημοτική μας πλειοψηφία. Την πόλωση και την αστάθεια σε μια απέλπιδα προσπάθεια να κρατηθούν στις καρέκλες τους.

Οι διοικήσεις που βρίσκονται αντιμέτωπες με αυτό το φαινόμενο συχνά υποτιμούν τη σημασία του. Στο πολιτικά θολωμένο τους μυαλό θεωρούν ότι πρόκειται για παροδική δυσαρέσκεια ή για υπερβολή του δημόσιου λόγου. Ωστόσο, όταν το γέλιο παγιώνεται ως κυρίαρχη στάση απέναντι στην εξουσία, η πρόκληση δεν είναι επικοινωνιακή αλλά βαθιά πολιτική. Η αποκατάσταση της αξιοπιστίας απαιτεί ουσιαστικές επιλογές, όχι μόνο διαχείριση εντυπώσεων, άλμπουμ φωτογραφιών και ακριβά πληρωμένα από το δήμο βραβεία. Ουσιαστικές επιλογές που οι διοικούντες είναι ανίκανοι να κάνουν.
Το κρίσιμο ερώτημα όμως δεν αφορά μόνο την αντοχή των διοικούντων. Αφορά και τη στάση της κοινωνίας. Ο χλευασμός μπορεί να αποτελέσει προάγγελο ανανέωσης, εφόσον συνοδευτεί από συμμετοχή, διεκδίκηση και θεσμική εγρήγορση. Μπορεί όμως να οδηγήσει και σε διάχυτο κυνισμό, όπου η απαξίωση των πάντων υπονομεύει τη δυνατότητα συλλογικής δράσης.

Στην πολιτική, το γέλιο δεν είναι ποτέ ουδέτερο. Είναι ένδειξη αλλαγής συσχετισμών, μεταβολής προσδοκιών και, συχνά, προοίμιο εξελίξεων που ξεπερνούν τα πρόσωπα και αγγίζουν την ίδια τη λειτουργία των θεσμών. Εκεί ακριβώς κρίνεται αν θα αποτελέσει την αρχή μιας δημιουργικής μετάβασης ή το σύμπτωμα μιας βαθύτερης κρίσης εμπιστοσύνης. .